Thu, Aug 13, 2020 17:17



होमपेज › Edudisha › क्षेत्र केमिकल इंजिनिअरिंगचे!

क्षेत्र केमिकल इंजिनिअरिंगचे!

Last Updated: Jul 20 2020 8:04PM




डॉ. अमरसिंह जाधव

समाजाच्या प्रगतीची अग्रगण्य शाखा केमिकल इंजिनिअरिंग म्हणजेच रासायनिक अभियांत्रिकी. या नावीन्यपूर्ण पण मूलभूत शाखेबद्दल भारतामध्ये अजूनही बरेचसे पालक-विद्यार्थी दैनंदिन जीवनामधील अमर्याद उपयोगाबद्दल अनभिज्ञ आहेत. ही शाखा मानवाच्या जीवनातील प्रत्येक अंगाला स्पर्श करणारी असून, यासाठीची मागणी दिवसेंदिवस वाढतच आहे.

सकाळी उठल्यानंतर लागणार्‍या टूथ पेस्ट, ब्रश, साबणापासून ते रात्री झोपताना लागणार्‍या डास प्रतिबंधक कॉईल, औषधे इत्यादी पर्यंत रासायनिक अभियांत्रिकी शाखेचा संबंध येतो. केमिकल इंजिनिअरिंग शाखा आणि केमिस्ट्री शाखा यामध्ये विद्यार्थ्यांनी गफलत न करता यामधील फरक समजावून घेणे हे फार महत्त्वाचे आहे. केमिस्ट्री ही शास्त्राची शाखा असून, या शाखेमध्ये रासायनिक अभिक्रियासारख्या मूलभूत गोष्टींचा अंतर्भाव होतो. पण, केमिकल अभियांत्रिकीमध्ये या केमिस्ट्रीच्या तत्त्वाचा उपयोग करून तंत्रज्ञान, अ‍ॅप्लिकेशन करून सुरक्षितपणे नवनिर्मिती कशी करावी हे शिकायला मिळते.

याशाखेचे अंतर्गत केमिस्ट्रीबरोबरच फार्मासिटिकल, पाँलिमर, बायोटेक्नॉलॉजी, पेट्रोलियम, पेट्रोकेमिकल, एनर्जी इंजिनिअरिंग, खत निर्मिती, ग्रीन टेक्नॉलॉजी, ई. सारख्या अनेक उपशाखांचा समावेश  होतो. त्यामुळे या संबंधित अनेक उद्योग विश्‍वामध्ये या शाखेच्या अभियंत्यांना मोठी मागणी असून, या शाखेमध्ये संशोधनासाठी भरपूर वाव आहे. केमिकल इंजिनिअरिंग ही मानवाला सद्य:स्थितीत व भविष्यामध्ये लागणार्‍या अनेक गरजा पूर्ण करणारी शाखा आहे. या शाखेचे अंतर्गत साबण, तेल, कपडे, प्लास्टिक, पेट्रोल-डिझेल, तणनाशक, खते, पेंटस्, कागद, सौंदर्यप्रसाधने, औषधे,स्फोटके, इंधन, फायबर, नायलॉन, पॉलिस्टर, रबर, टायर, बायोगॅस, सौरउर्जा पॅनेल, कॉम्प्युटर, मोबाईल मधील मेमरी पॅनल, अल्कोहोल उत्पादन इ. अनेक रोजच्या जीवनामध्ये लागणार्‍या उत्पादनाकरिता उपयोग होतो. त्यामुळे या संबंधित अनेक उद्योग विश्‍वामध्ये या शाखेच्या अभियंत्यांची मागणी वाढत आहे.

या शाखेचा राष्ट्राच्या उभारणीमध्ये सिंहाचा वाटा आहे. शहरी भागाबरोबरच ग्रामीण भागांमधील ही जीवनशैली, गुणवत्ता बदलण्याची ताकद या शाखेमध्ये आहे.  भारतामधील सध्या आघाडीवर असणार्‍या रिलायन्स, हिंदुस्तान लिव्हर, भारत पेट्रोलियम, ओ.एन.जी.सी. ,आर.सी.एफ, बी.पी.सी.एल, एल  टी, लुपिन, कॅडबरी, ब्रिटानिया, नेरोलॅक, इफको, जामनगर, बेंगलोर सारख्या अनेक रिफायनरी, ग्रासिमसारखे कपडे उद्योग, कारगिल ऑईल ई. अनेक उद्योगविश्‍वामध्ये या शाखेच्या अभियंत्यांना प्रचंड मागणी असून ती दिवसागणिक वाढतच आहे. 

भारतातील उद्योग विश्‍वा बरोबरचअमेरिका, इंग्लंड, जर्मनी, ऑस्ट्रेलिया, नेदरलँड्बरोबरच सौदी अरेबिया, ओमन, दुबई, बहरीन, इराण-इराक अशा व अनेक अरब राष्ट्रांमध्ये ही पेट्रोलियम व त्यासंबंधित उत्पादन कंपन्यांमध्ये केमिकल अभियंत्यांची भरपूर मागणी आहे. त्यामुळे सध्या इंधनाच्या तुटवड्याचा काळामध्ये या संपणार्‍या नैसर्गिक इंधनांना उत्तम पर्याय शोधण्यासाठी या शाखेच्या अभियंत्यांना बायोडिझेल, बायोगॅस, इथेनॉल, सी.एन.जी,एल.पी.जी, हायड्रोजन,ई. उत्पादनासाठी ही मोठी मागणी आहे. त्यामुळे अनेक बहुराष्ट्रीय उद्योग आस्थापनांमध्ये काम करण्याची संधी या शाखा अभियंत्यांना मिळते.

केमिकल अभियांत्रिकी ही मूलभूत शाखा असल्याने या शाखेअंतर्गत पेट्रोलियम, पेट्रोकेमिकल, पाँलिमर, ऑईल, केमिकल्स, प्लास्टिक, फार्मा, बायोटेक्नॉलॉजी, एनर्जी इंजिनिअरिंग, प्रोसेस डिझाईन, पर्यावरण अभियांत्रिकी, नॅनोटेक्नॉलॉजी, अपारंपरिक ऊर्जा, कॉम्पिटेशनल फ्लूड डायनॅमिक्स, मटेरियल सायन्स, फूड टेक्नॉलॉजी, कँटँँलीसिस, प्रदूषण नियंत्रण अशा अनेक उपशाखा येतात. त्यामुळे वरील उत्पादन संबंधित उद्योगांमध्येही या शाखेच्या अभियंत्यांना पुष्कळ मागणी आहे. 

वरील क्षेत्रांमध्ये अजूनही संशोधनाला भरपूर वाव असल्याने देशामध्ये नाही तर परदेशांमध्ये ही संशोधनाला भरपूर संधी मिळते. भारतासारख्या कृषिप्रधान देशामध्ये कमी खर्चात अनेक प्रकारची पिके घेण्यासाठी या शाखेचा चांगला उपयोग होऊ शकतो. या अंतर्गत येणारे अनेक उत्पादने जसे की रासायनिक खते, दूध, तणनाशके, कीटकनाशके, यामुळे हजारो एकर पद्धती जमीनही शेतीसाठी वापरता येईल. तसेच शुगरमिल संबंधित साखर, बगॅस. सेल्युलोज संबंधित उत्पादने मुख्य म्हणजे अल्कोहोल, बायोडिझेल सारखी इंधने, सौर ऊर्जा, अपारंपरिक इंधन ऊर्जा म्हणून या शाखेच्या अंतर्गत येतात.

या शाखेचा अभियंता लहान-सहान व्यवसायापासून मोठ-मोठे उद्योगधंदा सुरू करू शकतो. तुरटी, रंग, बायोडिझेल, साबण, जलशुद्धीकरण, निर्जंतुक करणारे रसायने अशा अनेक उद्योगधंद्यात या शाखेचा अभियंता काम करू शकतो. तसेच या उद्योग आस्थापनाशिवाय साखर-उद्योग, डिस्टीलरी, वस्त्रोद्योग अशा अनेक कंपन्यांमध्ये या शाखेचे अभियंता सध्या उत्तम प्रकारे काम करत आहेत. यामुळे रासायनिक अभियंत्यांची मागणी वाढतच चालली आहे. भारताचा आर्थिक कणा असणार्‍या औषध निर्मिती क्षेत्रात, पर्यावरणविषयक सल्ला देणार्‍या आस्थापनांमध्ये सध्या या शाखेच्या अभियंत्यांची भरपूर गरज भासत आहे.

या शाखेमध्ये शिक्षण घेऊन मुकेश अंबानी, अंजी रेड्डी, के. एच. घरडा ई. अनेक उद्योजकांनी उद्योगधंद्यांमध्ये आघाडीवर आहेत. तसेच डॉ. रघुनाथ माशेलकर, डॉ. एम. एम. शर्मा, डॉ. जी. डी. यादव, डॉ. अनिरुद्ध पंडित यांनी आपल्या संशोधनातून उद्योग विश्‍वाबरोबर ग्रामीण भागामध्ये सुद्धा प्रगती घडवण्यास हातभार लावून, आपल्या संशोधनांमधून पर्यावरण ऊर्जा बचत संवर्धन यासारख्या अनेक सामाजिक प्रश्‍नांची उकल केली आहे.

केमिकल इंजिनिअरिंगनंतर या शाखेचा अभियंता एनर्जी, पर्यावरण, पेट्रोलियम, पेट्रोकेमिकल,पाँलिमर, केमिकल, मटेरियल सायन्स, सारख्या अनेक विभागांमधून अनेक आय. आय. टी. , आय. आय. एस. सी., आय. सि. टी. , एन. आय. टी. सारख्या प्रसिद्ध संस्थांमधून पदव्युतर शिक्षण तसेच पीएच.डी. तेही सरकारी फेलोशिपसह पूर्ण करू शकतात.