दिनविशेष : क्युबन मिसाईल क्रायसिस; अणुबॉम्बच्या टोकावरचे ते १३ दिवस 

Last Updated: Oct 28 2019 3:57PM
Responsive image

अभिजीत जाधव


प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ अल्बर्ट आईन्स्टाईनने म्हटले आहे की, तिसऱ्या महायुध्दात कोणती शस्त्रे वापरण्यात येतील हे मला माहीत नाही पण चौथ्या महायुध्दात मात्र मनुष्याला दगड-धोंड्यांनी आणि काठीनेच लढावे लागेल हे नक्की. यातून त्याला सुचवायचे होते की तिसरे महायुध्द हे अणुयुध्दच असेल आणि कदाचित संपूर्ण मनुष्यजातच यामध्ये नष्ट होण्याची शक्यता असेल. 1945 साली संपलेल्या दुसऱ्या महायुद्धाने जाता-जाता अणुयुद्धाची झलक जगाला दाखवलीच होती. अणुयुद्धाच्या संभाव्य परिणामाने अजून तरी जगाचा कल मोठी युद्ध टाळण्याकडेच आहे. परंतू आजपासून बरोबर ५७ वर्षापूर्वी ऑक्टोंबर १९६२ मध्ये जग अणुयुद्धाच्या दारापर्यंत येऊन ठेपले होते. क्युबामधील ऑक्टोंबर १९६२ मधील आणीबाणीच्या त्या तेरा दिवसांनी अख्या जगावर अणुयुद्धाचे सावट पसरवले होते. ही घटना 'क्युबन मिसाईल क्रायसिस' किंवा क्युबा क्षेपणास्त्र पेचप्रसंग म्हणून परिचीत आहे.

दुसऱ्या महायुद्ध समाप्तीनंतर जग हे अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील भांडवलशाही गट आणि सोव्हिएत रशियाच्या नेतृत्वाखाली साम्यवादी गटात विभागले गेले. या दोन्ही गटात लष्करी स्पर्धा सुरू झाली. हा काळ शीतयुद्धाचा काळ म्हणूनही ओळखला जातो.

१९५९ साली अमेरिकेच्या वर्चस्वाखाली असलेल्या क्युबामध्ये फिडेल कॅस्ट्रो आणि चे गव्हेरा यांनी साम्यवादी क्रांती घडवून साम्यवादी सत्ता प्रस्थापित केली. शेजारीच असलेल्या एका छोट्या बेटाने अशाप्रकारे आव्हान देणे हे अमेरिकेला पटणारे नव्हते. १९६१ साली अमेरिकेचे तत्कालीन अध्यक्ष जॉन एफ. केनेडी यांनी अमेरिकेच्या सीआयए या गुप्तचर संघटनेच्या मदतीने क्युबामधे फिडेल कॅस्ट्रोची सत्ता उलथवून लावण्याचा प्रयत्न केला. पण, तो अयशस्वी ठरला. हा अयशस्वी प्रयत्न 'बे ऑफ पिग्ज इनवेंशन' या नावाने ओळखला जातो. या घटनेमुळे क्युबा आणि अमेरिकेचे संबंध कमालीचे बिघडले. क्युबाला आता पुन्हा असे काही घडल्यास संरक्षणाची गरज होती. त्यांनी सोव्हिएत रशियाकडे मदत मागितली. सोव्हिएत रशियाचे अध्यक्ष निकिता ख्रुश्चेव या संधीची वाटच बघत होते. कारण पूर्व जर्मनीमध्ये अमेरिकेच्या कारवाया वाढल्या होत्या. तसेच इटली आणि टर्कीमध्ये अमेरिकेने अणवस्त्रे तैनात केली होती. त्यातून सोव्हिएत रशिया अमेरिकेच्या अणवस्त्रांचा टप्प्यात आला होता. या घडामोडी क्युबा क्षेपणास्त्र पेचप्रसंगाच्या मुळाशी होत्या. निकिता ख्रुश्चेवनी फिडेल कॅस्ट्रोशी गुप्त वाटाघाटी करून क्युबाच्या संरक्षणाच्या नावाखाली क्युबामध्ये मध्यम पल्ल्याची आंतरखंडीय क्षेपणास्त्र तैनात करण्याची जोरदार तयारी सुरू केली. त्यासाठी आवश्यक सामग्रीचे हस्तांतर गुप्तपणे होऊ लागले. या कामासाठी सोव्हिएत रशियाचे अनेक शास्त्रज्ञ क्युबामध्ये शेतीविषयक संशोधनाच्या नावाखाली आले होते.

१४ ऑक्टोंबरला अमेरिकेच्या U-2 या हेरगिरी करणाऱ्या विमानाने क्युबामध्ये काही संशयास्पद हालचाली टिपल्या. त्या उपलब्ध  छायाचित्रांवरून सीआयएने क्युबामध्ये मध्यम पल्ल्याची आंतरखंडीय क्षेपणास्त्र तैनात झाल्याचा खात्रीलायक अहवाल अध्यक्ष केनेडींना दिला. हा अहवाल अमेरिकेच्या पायाखालील वाळू सरकवणारा होता कारण अमेरिकापासून केवळ नव्वद मैलावर अणवस्त्र वाहून नेण्याची क्षमता असणारी क्षेपणास्त्रे पोहचली होती. प्रसंगाचे गांभीर्य लक्षात घेऊन केनेडींनी एक्झिक्युटिव्ह कमिटीची तातडीची बैठक बोलावली. अमेरिकन लष्कराने केनेडींना क्युबावर तात्काळ हल्ल्याचा सल्ला दिला.

'बे ऑफ पिग्ज' प्रकरण अंगावर शेकल्याने केनेडी घाई-घाईने कोणताही निर्णय घेणार नव्हते. लष्करी तयारी करतानाच त्यांनी बॅक डोअर डिप्लोमसीच्या माध्यमातून ख्रुश्चेव यांच्याशी गुप्तपणे वाटाघाटी सुरू केल्या. १६ ऑक्टोंबर रोजी केनेडींनी क्युबाचा 'नेवल ब्लॉकेड' (नौसेनेकडून घेराव) चा निर्णय घेतला. त्यानुसार अमेरिकन युद्धनौकांनी क्युबाला चहूबाजूने वेढा घातला व क्युबाकडे येणाऱ्या सोव्हिएत रशियाच्या सर्व जहाजांना तेथे येण्यापासून अटकाव केला. अमेरिकेची ही कृती म्हणजे आंतरराष्ट्रीय सागरी कायद्याचे व फ्रीडम ऑफ नेविगेशनचे उल्लंघन तसेच युद्धाला प्रवृत्त करणारी कृती असल्याचा आरोप रशियाने केला. याला प्रत्युत्तर म्हणून रशियाच्या युद्धनौका अटलांटिक महासागराकडे रवाना झाल्या.

अध्यक्ष केनेडींनी दूरदर्शनवरून अमेरिकन नागरिकांना या संकटाची माहिती दिली. दरम्यानच्या काळात पुरेशा माहितीअभावी लोकांमध्ये गैरसमज पसरवणाऱ्या अनेक घटना घडत होत्या. माध्यमांचा उतावळेपणा हा काही आजचा प्रश्न नाही. त्यावेळीही केवळ प्रशासकीय अधिकाऱ्यांच्या वरवरच्या संदर्भावरून अमेरिकन वृत्तपत्रांमध्ये केनेडींनी लष्कराला क्युबावर आक्रमण करण्याचा आदेश दिला आहे. अशा प्रकारच्या बातम्या छापून यायच्या. त्यामुळे भीतीचे वातावरण निर्माण होऊन गोंधळात अधिकच भर पडायची. युद्ध आता अटळ आहे या समजातून लोकांनी जीवनावश्यक वस्तूंचे व अन्नाची साठवणूक करण्यास सुरू केली. अमेरिकन माध्यमांवर विश्वास ठेवून सोव्हिएत रशियाने काही हालचाल केली असती तर महायुध्द आधीच सुरू झाले असते एवढे नक्की.क्युबामधून सोव्हिएत रशियाने अणवस्त्रे काढून घ्यावीत या अमेरिकेच्या आवाहनास रशियाने केराची टोपली दाखवली. अमेरिकेने आता युद्धाची सगळी तयारी केली होती.

२७ ऑक्टोंबर हा दिवस या आणीबाणीच्या तेरा दिवसातील 'ब्लॅक सॅटरडे' म्हणून ओळखला जातो. सोव्हिएत रशियाने क्युबामधून क्षेपणास्त्र डागण्याची सगळी तयारी पूर्ण केली आहे असा अहवाल सीआयएने दिला. आता केवळ एक कळ दाबताच अवघ्या दहा मिनिटांमध्ये न्यूयॉर्क आणि वॉशिंग्टन नेस्तनाबूत होणार होते. अमेरिकेनेही आपली क्षेपणास्त्र संरक्षण स्थिती DEFCON 4 (Defense Readiness Condition) वरून DEFCON 2 वर आणून ठेवली होती. हे अमेरिकेच्या इतिहासात पहिल्यांदाच होत होते. आता केवळ एक स्थिती वरती जाण्याचा अवकाश, अमेरिकेची शेकडो क्षेपणास्त्रे क्युबावर वर्षाव करण्यास सज्ज झाली होती. त्याच वेळी अमेरिकेचे क्युबावर हेरगिरी करणारे U-2 विमान सोव्हिएत रशियाने पाडले. त्यामध्ये त्याचा वैमानिक मेजर रुडॉल्फ अँडरसन मृत्यूमुखी पडला. (क्युबा क्षेपणास्त्र पेचप्रसंगातील हा एकमेव मृत्यू होता)

अशाही स्थितीत दुसऱ्या बाजूने गुप्तपणे अमेरिकेकडून अटॉर्नी जनरल रॉबर्ट एफ. केनेडी व सोव्हिएत रशियाचे राजदूत अँनाटोली डॉब्रीनीन या मुत्सद्यांमध्ये वाटाघाटी सुरू होत्या.

दरम्यानच्या काळात सोव्हिएत रशियाची न्यूक्लियर टॉरपिडो वाहून नेणारी पाणबुडी क्युबाकडे जात होती. हजारो मैलाच्या प्रवासामुळे तिची बॅटरी संपत आली होती. त्यातच समुद्रातील वादळामुळे तिचा बाहेर जमिनीशी संपर्क होऊ शकत नव्हता. अशा अनेक संकटाना तोंड देत ती मार्गाक्रमण करत होती. सोनार तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने समुद्रतळाशी काहीतरी हालचालीचा सुगावा लागताच तिथे गस्तीवर असणाऱ्या अमेरिकन युद्धनौकेने त्या दिशेने डेप्थ चार्ज बॉम्ब हा पाणबुडीविरोधी बॉम्ब सोडला. तो या पाणबुडीच्या दोनशे फूट लांब फुटला. जमिनीशी काही संबंध नसल्याने पाणबुडीच्या कॅप्टनला वाटले की आता युद्ध सुरू झाले. या गैरसमजातून त्याने पाणबुडीवर असलेले न्यूक्लियर टॉरपिडो डागण्यासाठी ट्यूबमध्ये टाकले.

रशियन नेव्ही प्रोटोकॉलनुसार न्यूक्लियर टॉरपिडो डागण्याचा निर्णय हा पाणबुडीवरील तीनही वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी संयुक्तपणे घ्यायचा असतो. यावर मतदान झाले. कॅप्टन आणि पॉलिटिकल ऑफिसरने यास होकार दिला पण सेकंड इन कमांड ऑफिसरने यास विरोध केला. त्यांच्यात प्रचंड खडाजंगी झाली. परंतू त्या ऑफिसरने शेवटपर्यंत यास नकार दिला. क्युबाच्या त्या तेरा दिवसातील आणीबाणीतील हाच तो निर्णायक क्षण होता. ज्याने जगाला नष्ट करण्याची क्षमता असलेले हे युद्ध रोखले. केनेडी आणि ख्रुश्चेव यांच्यापेक्षा त्या क्षणी तो सामान्य अधिकारी जगातील सर्वात शक्तिशाली मनुष्य होता कारण जगाचे भविष्य आता त्याच्या हाती होते. त्या अधिकाऱ्याचे नाव होते वासिली आर्खीपोव. याच्यावर आधारित एक अप्रतिम डॉक्युमेंटरी बनवण्यात आली आहे ' The Man Who Saved The World'.

या नाट्यघडामोडी सुरू असतानाच तिकडे दोन्ही देशातील गुप्त बैठक यशस्वी झाली. त्यानुसार सोव्हिएत रशियाने क्युबामधील अणवस्त्रे  संयुक्त राष्ट्राच्या निरीक्षणाखाली काढून घ्यायची आणि त्याबदल्यात अमेरिकेने क्युबावर भविष्यात आक्रमण करायचे नाही असे ठरले. तसेच टर्की व इटलीमधील आपली अणवस्त्रे अमेरिका गुप्तपणे हटवणार होता.

२८ ऑक्टोंबर रोजी दोन्ही देशांनी हा करार जाहीर केला व जगाला अणुयुद्धाच्या दारापर्यंत घेऊन जाणाऱ्या क्युबन मिसाईल क्रायसिसचा शेवट झाला. यापुढे भविष्यात असे प्रसंग पुन्हा टाळण्यासाठी १९६३ साली दोन्ही देशांच्या अध्यक्षांमध्ये सरळ संवादासाठी टेलिफोन हॉटलाईन सुरू झाली. या घटनेचा आणखी एक परिणाम म्हणजे १९६८ साली एनपीटी करार (अणवस्त्र प्रसारबंदी करार) झाला.

१६ ऑक्टोंबर ते २८ ऑक्टोंबर या तेरा दिवसांनी अमेरिका व सोव्हिएत रशियाच्या एकमेकांविरोधातील गुप्त कारवाया आणि गैरसमजामुळे जगाला श्वास रोखून धरायला लावले. शत्रुराष्ट्राशी वाटाघाटी केल्यामुळे केनेडी व निकिता ख्रुश्चेव यांना त्यांच्या- त्यांच्या देशांत प्रचंड टीकेला सामोरे जावे लागले. परंतु इतिहासकर मात्र या दोघांनी दाखवलेल्या प्रसंगावधानाचे कौतुक करतात. या प्रसंगाचे साक्षीदार असलेले अमेरिकेचे तत्कालीन अटॉर्नी जनरल रॉबर्ट एफ. केनेडींनी या प्रसंगावर 'थर्टीन डेज' हे पुस्तक लिहले आहे आणि या पुस्तकावरच आधारित 2000 साली 'थर्टीन डेज' नावाचा हॉलीवूडपटही आला होता. या चित्रपटाची टॅग लाईन होती ''You'll never believe how close we came".