Tue, Nov 19, 2019 12:37



होमपेज › Bahar › 'त्यावेळी' शरद पवारांना तरी गांभीर्य ओळखले होते का?

'त्यावेळी' शरद पवारांना तरी गांभीर्य ओळखले होते का?

Published On: Aug 04 2019 1:46AM | Last Updated: Aug 04 2019 11:59AM




भाऊ तोरसेकर

आता नव्याने राजकारण खेळायला आरंभ करण्यापेक्षा आणि विधानसभा जिंकण्याचे मनसुबे करण्यापेक्षा, शरद पवारांनी जरा उसंत घेऊन सिंहावलोकन करावे. आपल्या कृतीमध्ये वा वागण्यात कुठल्या चुका झाल्या, त्याचे आकलन करता आले, तरी खूप होईल. गुजरातचा एक व विदर्भातला दुसरा नेता मिळून पवारांचा सहकारासह पश्‍चिम महाराष्ट्रातील बालेकिल्‍ला उद्ध्वस्त करून टाकत असतील, तर आपले कुठे तरी चुकले आहे, इतकी साधी गोष्ट मान्य करणेही खूप झाले. कारण, चूक समजून घेण्यातूनच सुधारणेला आरंभ होत असतो. 

युक्‍तिवादाने खटला किंवा विवाद जिंकता येत असतो. पण, लढाई मैदानात उतरून जिंकावी लागते. ऐन लढाईच्या तोंडावरच तुमचे सरदार किंवा सहकारी तुमची संगत सोडून जाऊ लागले, तर परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखण्याला पर्याय नसतो. कारण, सत्याकडे दुर्लक्ष करता आले, तरी त्याचे दुष्परिणाम टाळता येत नसतात. हेच मागल्या पाच-सात वर्षांत झाले आणि त्याच्या परिणामी महाराष्ट्रातील काँग्रेस संस्कृती रसातळाला गेलेली आहे. मग त्याच संस्कृतीच्या पायावर उभे असलेल्या पक्षांचे भवितव्य कोणते असणार? मागल्या दोन दशकांत शरद पवार काँग्रेसमध्ये असले किंवा नसले, म्हणून त्यांच्याखेरीज या संस्कृतीचा दुसरा कोणी खंदा लढवय्या नव्हता. म्हणूनच, आज दोन्ही काँग्रेसमधून विधानसभेपूर्वी गळती लागलेली असेल, तर त्याचे उत्तर पवारांनाच द्यावे लागणार आहे.

मूठभर पत्रकार किंवा वाहिन्यांच्या कॅमेर्‍यांसमोर उफराटी विधाने केल्याने इतिहास बदलत नसतो. तो प्रत्येक घटनाक्रम नोंदवीत असतो आणि पवारांना त्यापासून सुटता येणार नाही. कालपरवा भाजपमध्ये मेगा भरती म्हणून दोन्ही काँग्रेसमधले काही आमदार नेते सामावून घेण्यात आले. त्याची यथेच्छ टवाळी पवारांनी केलेली आहे; पण म्हणून विधानसभेची लढत सोपी होणार आहे काय? यशवंतराव चव्हाणांच्या नंतर कमी-अधिक प्रमाणात महाराष्ट्रातील काँग्रेसचा चेहरा म्हणून शरद पवारच पुढे राहिले आहेत. ते कधी काँग्रेसमध्ये होते, तर कधी बाहेर होते; पण महाराष्ट्रातला काँग्रेसी चेहरा अशीच त्यांची ओळख राहिलेली आहे. प्रामुख्याने पुरोगामी विचारवंत, अभ्यासकांना तसे वाटत राहिले आहे; पण एकूण महाराष्ट्राच्या अर्धशतकातल्या राजकीय वाटचालीत पवारांचे योगदान कोणते? तर त्यांनी आपल्या धूर्त ठरवल्या गेलेल्या राजकारणातून काँग्रेसची पाळेमुळे उखडून टाकण्याला मोठा हातभार लावला आहे. किंबहुना, काँग्रेससह पुरोगामी राजकारणाला संपवण्यातले त्यांचे योगदान ऐतिहासिक आहे.

सुजय विखे, वैभव पिचड, रणजित मोहिते आणि आता त्यांचे पिताजीही भाजपमध्ये दाखल झालेले असतील, तर ती बाब उडवाउडवी करण्यासारखी मानता येत नाही. कारण, ही मुले तिसर्‍या पिढीतले काँग्रेसजन आहेत आणि त्यांना आपल्या पूर्वजांचा वैचारिक वारसा नकोसा झाला आहे. तो केवळ सत्तापदांसाठी नकोसा झालाय, असा आरोप सोपा, सुटसुटीत आहे; पण त्याची कितीशी कारणमीमांसा होऊ शकली आहे? ‘पुलोद’ बनवताना पवारांना मुख्यमंत्रिपद नको होते, असा कोणाचा दावा आहे काय? त्या एका खेळीतून अशा उद्ध्वस्तीकरणाला सुरुवात झाली. आजचे तरुण भाजपमध्ये जातात, तेव्हा सत्तापदाची लालसा असते. मग 1978 सालात मूठभर आमदार घेऊन जनता पक्षाच्या वळचणीला जाण्यात कुठला वैचारिक लढा पवारांनी केला होता? पण, तिथेच हा खेळ संपत नाही. 1978 सालात काँग्रेसमधून पवार बाहेर पडले व त्यांनी ‘पुलोद’ची मोट बांधली; तेव्हा राज्यातले तमाम पुरोगामी लहान-मोठे पक्ष त्यांच्यासमवेत आलेले होते.

आठ वर्षांत पवारांनी आधी अशा तमाम पुरोगामी पक्षांना विकलांग करून पुन्हा काँग्रेसप्रवेश केला. तेव्हा त्यांनी राजीव गांधींचे हात बळकट करण्याची भूमिका घेतली होती; पण वास्तवात जनता पक्ष, शेकाप किंवा रिपब्लिकन इत्यादी डाव्या पक्षांना वार्‍यावर सोडून दिलेले होते. ‘पुलोद’ मोडली आणि त्या पक्षांना आपली ओळखही राहिली नाही. उलट, त्यांची जागा पुढल्या काळात शिवसेना-भाजप व्यापत गेले. म्हणजेच, पवारांनी काँग्रेसमध्ये जाण्यापूर्वी पुरोगामी पक्षांची पूर्ण वाताहत करून टाकली होती. नंतर काँग्रेसमध्ये जाऊन मुख्यमंत्री झाल्यावर त्यांनी त्याही पक्षाला इतका खुळखुळा करून टाकले, की त्यातून अजून काँग्रेस सावरू शकलेली नाही. मधली पंधरा वर्षे भले दोन्ही काँग्रेस सत्तेत होत्या व एकमेकांच्या आधाराने निवडणुका जिंकत होत्या; पण त्याचे श्रेय शिरजोर न झालेल्या शिवसेना-भाजप यांना होते.

1995 सालात काँग्रेसला पराभूत करून सेना-भाजप युतीने सत्ता मिळवली आणि 1999 सालात सत्ता गमावली. तरी त्यांना मिळालेला विरोधी पक्षाचा अवकाश किरकोळ नव्हता; मात्र भाजप-सेनेला सत्तेपासून बाजूला करून सत्ता बळकावणार्‍या दोन्ही काँग्रेस पक्षांना जुन्या मस्तीतून बाहेर पडता आलेले नव्हते. त्या कालखंडात शरद पवारांनी राज्यात पुन्हा काँग्रेस संस्कृतीला उभारी येण्यासाठी काय केले? अन्य पक्षांतून होतकरू माणसे गोळा करायची आणि त्यांचीच मोळी बांधून राजकीय पक्ष चालविला होता. त्या कालखंडात भाजपकडे राज्यात वा केंद्रात कोणी खंबीर नेता नव्हता किंवा शिवसेनाप्रमुख थकले होते. त्याचा लाभ सत्तेतील दोन्ही काँग्रेसना मिळत राहिला. दुबळा विरोधी पक्ष म्हणजे आपले बळ नव्हे, हे जाणू शकणारा एकमेव पोक्‍त नेता शरद पवारच होते; पण त्यांनी काँग्रेसला प्रतिस्पर्धी मानून खेळलेले डावपेच अखेरीस राज्यातील काँग्रेसची पाळेमुळे उखडून टाकणारे ठरले.

सत्तेसाठी वाटेल ते करायचे आणि लोकमताला झुगारून सत्तेची मस्ती दाखवायची, यापेक्षा दुसरे काहीही चाललेले नव्हते. नरेंद्र मोदींचा 2013 च्या मध्यास झालेला उदय, राहुल गांधींनी गंभीरपणे घेतला नाही; पण शरद पवारांनी तरी त्याचे गांभीर्य ओळखले होते काय? असते, तर 2014 च्या विधानसभा निवडणुकीपूर्वी आघाडी मोडण्यापर्यंत मस्तवालपणा कशाला झाला असता? लोकसभेत एकत्र लढून मोठा विजय मिळवलेल्या भाजप व शिवसेनेत सर्व श्रेय लाटण्यासाठी युती मोडली जाणे समजू शकते. एकत्र पराभूत झाल्यावर राष्ट्रवादीने आघाडी मोडण्यात घेतलेला पुढाकार धक्‍कादायक होता. त्याने एकहाती भाजपला राज्यातला मोठा पक्ष होण्याचा मार्ग प्रशस्त करण्यातला धूर्तपणा फक्‍त पवारांनाच समजू शकतो; पण तिथेच साहेब थांबले नाहीत. निकालानंतर भाजपचे बहुमत हुकल्यावर त्यांचेच सरकार बनावे, याची सर्वाधिक फिकीर पवारांनाच असावी? यातले रहस्य लपून राहते काय?

निकाल पूर्ण झाले नव्हते; पण भाजपच बहुमत हुकलेला सर्वात मोठा पक्ष विधानसभेत होण्याची चिन्हे साफ दिसू लागलेली. कोणीही न मागितलेला पाठिंबा पवारांच्या पक्षाने भाजपला कशाला जाहीर केला होता? त्यातून त्यांनी काँग्रेस संस्कृतीची राज्यातील कबर खोदली. एकीकडे काँग्रेसचे खच्चीकरण व दुसरीकडे शिवसेनेला कोंडीत पकडण्याचे हे डावपेच; भाजपला मजबूत करण्यासाठी नव्हते, असे कोण म्हणू शकतो? त्याला डावपेचही म्हणता येणार नाही. ती शुद्ध दगाबाजी होती. जे पवारांकडे संघ वा भाजपचे विरोधक म्हणून बघतात. त्यांच्याशी केलेला तो दगाफटका होता. तेव्हा भाजपची येडियुराप्पांसारखी पळापळ झाली असती; पण ती होण्यापूर्वीच शरद पवार मदतीला धावून गेले. त्यात उदात्तता असेल व संधिसाधूपणा नसेल, तर आज थेट भाजपमध्ये दाखल होणार्‍यांना गद्दार कशाला म्हणायचे? जे पवार करतात ते पुण्याचे काम असेल, तर त्यांच्याच अनुयायांनी तसेच केल्यास पाप कशाला असू शकेल? मात्र, इतके होऊनही पवारांनी परवा मेगा भरतीवर केलेली मल्लिनाथी थक्‍क करून सोडणारी आहे. नोकर भरतीचे काय झाले? दोन-चार लोकांची मेगा भरती असते का? ही पवारांची भाषा त्यांना वस्तुस्थितीचे गांभीर्य कळत नसल्याची लक्षणे आहेत. शिवेंद्रराजे यांनी भाजपमध्ये जाताना दिलेले कारण राष्ट्रवादी व काँग्रेसमधली वास्तविकता कथन करणारे आहे.

दोन्ही काँग्रेस सत्तेत येण्याची शक्यता उरलेली नाही आणि पक्षांमधील मरगळ आटोपत नाही, असे त्यांनी म्हटले. त्याचे उत्तर पवार देऊ शकलेले नाहीत. कारण, ते स्वत:च त्यातले दोषी आहेत. आजचा पक्ष वा पक्षाचे नेतृत्व यांच्या बळावर पुन्हा निवडणूक जिंकण्याची अनुयायांना, आमदारांना शाश्‍वती राहिलेली नाही, असा शिवेंद्रराजे यांच्या बोलण्याचा अर्थ आहे. आपल्या कुवतीवर किंवा बळावर पवार आता कोणाला निवडून आणू शकत नाहीत, इतकाच त्यातला आशय आहे. तो पवारांना उमजलेला नसेल काय?

अमूक जागा आमच्याकडेच राहील, असे उत्तर देण्यातून सत्याकडे पाठ फिरवली जाते. म्हणून परिणाम थांबत नाहीत. लागोपाठच्या दोन लोकसभांत दोन्ही काँग्रेसचा झालेला दारुण पराभव काहीच शिकवू शकला नाही, असे मानायचे काय? त्याचे खापर मतदान यंत्रांवर फोडण्याने थातूरमातूर समाधान मिळवता येते; पण पक्षाची नव्याने उभारणी होत नाही किंवा पुढल्या निवडणुका जिंकता येत नाहीत. मतदान यंत्रांत गडबड असती, तर आमदार गडबडून गेले नसते किंवा दुय्यम नेत्यांची अशी पळापळ झाली नसती. वास्तवात आपल्या तालुक्यात किंवा मतदान केंद्रांच्या परिसरातील लोकभावना सर्वोच्च नेत्यापेक्षाही सामान्य कार्यकर्ते व स्थानिक नेत्यांनाच नेमकी ठाऊक असते. त्याचेच प्रतिबिंब मतमोजणीत पडले, मग त्याचा धीर सुटत असतो. इंदिराजी पुन्हा जिंकण्याची शक्यता पवारांना 1978 मध्ये वाटली नाही, म्हणून ते ‘पुलोद’चा प्रयोग करायला सरसावले होते. आज त्यांचेच दुय्यम सहकारी त्याच प्रयोगाची कास धरत आहेत.

मुद्दा इतकाच, की त्यातून पवारांचे वा काँग्रेसचे भवितव्य काय? राज्यातून काँग्रेसची पाळेमुळे उखडली गेली समजायचे काय? त्याला नव्याने पालवी फुटण्याची अपेक्षाही उरलेली नाही काय? असती तर असे आमदार भाजप किंवा शिवसेनेत जाण्यापेक्षा आधीच तिकडे गेलेले आमदार माघारी फिरले असते. 1995 पूर्वी गेलेले गयाराम 1999 सालात राष्ट्रवादी स्थापन होताच माघारी फिरलेले होते ना? पण, यावेळी तसे घडताना दिसलेले नाही. 2014 मध्ये पक्षांतर केलेले आहेत तिथेच आहेत आणि आणखी नव्याने पलायन सुरू झालेले आहे. जाहीरपणे नाही, तरी खासगीत व एकांतात पवारांनी त्याचा विचार केला असता, तर आतापर्यंत खूप काही हालचाली होताना दिसल्या असत्या. निदान पत्रकारांशी बोलताना वा कुठल्या समारंभात भाष्य करताना पवारांनी उडवाउडवीची भाषा वापरली नसती.

या आमदारांच्या निर्गमनाबद्दल बोलताना पवारांनी ईडी, सीबीआयच्या छाप्यांचा उल्लेख केला. प्रामुख्याने चित्रा वाघ या महिला नेत्याचा संदर्भ दिला; पण भाजपमध्ये प्रवेश केल्यानंतर पत्रकारांशी बोलताना त्यांनी आपल्याला पक्षांतर्गत गटबाजीने बेजार केल्याने पक्ष सोडल्याचे स्पष्टीकरण दिले. कुठल्याही छापा, तपासाचे कारण नसल्याचा खुलासा केलेला आहे. म्हणजेच, पवारांनी ईडी वगैरेचे केलेले उल्लेख बिनबुडाचे ठरतात. किंबहुना, त्याला पक्षाच्या कुणा प्रवक्त्याचा थिल्लरपणा म्हणता येईल. सहा-सात दशके व्यवहारी राजकारणात खर्ची घातलेल्या पवारांसारख्या दिग्गजाला हे शोभणारे नाही. शिर्डी व नगर मतदारसंघ बदलण्याचे औदार्य पवार दाखवू शकले नाहीत. उलट, घरची मुले असताना परक्यांच्या मुलांचे लाड किती करायचे, असे उत्तर त्यांनी दिले होते. त्यातूनच त्यांना पक्षाच्या भवितव्याशी कुठलेही कर्तव्यच उरले नसल्याची साक्ष मिळते. राहुल गांधींनी अशाच थिल्लरपणातून काँग्रेसचा र्‍हास घडवून आणला आहे; पण त्यांच्या अननुभवी राजकारणाशी पवारांच्या राजकारणाची तुलना होऊ शकते काय? चार माणसे जोडण्यापेक्षा त्यांना आपसात खेळवणे आणि झुंजवण्यालाच राजकारण समजून खेळलेल्या डावपेचांचा हा एकत्रित परिणाम आहे. तुम्ही सर्वांना सर्वकाळ फसवू शकत नाही म्हणतात, त्यातलाच हा प्रकार आहे.

आपले अपयश झाकण्यातून पवार नेहमी युक्‍तिवाद करीत गेले आणि त्यांनी स्वत:इतकी इजा अन्य कोणाला केलेली नसेल. आपले काही उभे करण्यापेक्षा दुसर्‍याचे काही उद्ध्वस्त करण्याच्या डावपेचांनी ही दुर्दशा घडवून आणलेली आहे. आपलेच जुने सहकारी व सवंगड्यांचा विश्‍वास आपल्यावर का उरलेला नाही, त्याचीही फिकीर नसेल, तर भवितव्य काय शिल्लक उरते? आपापले भवितव्य तुमच्या यशात बघणार्‍या लोकांच्या पाठिंब्यातून नेता उदयास येत असतो आणि त्या विश्‍वासाला तडा गेल्यावर संपूनही जात असतो. आता नव्याने राजकारण खेळायला आरंभ करण्यापेक्षा आणि विधानसभा जिंकण्याचे मनसुबे करण्यापेक्षा, शरद पवारांनी जरा उसंत घेऊन सिंहावलोकन करावे. आपल्या कृतीमध्ये वा वागण्यात कुठल्या चुका झाल्या, त्याचे आकलन करता आले, तरी खूप होईल. गुजरातचा एक व विदर्भातला दुसरा नेता मिळून पवारांचा सहकारासह पश्‍चिम महाराष्ट्रातील बालेकिल्ला उद्ध्वस्त करून टाकत असतील, तर आपले कुठे तरी चुकले आहे, इतकी साधी गोष्ट मान्य करणेही खूप झाले.

कारण, चूक समजून घेण्यातूनच सुधारणेला आरंभ होत असतो. उलट, चूक रेटून नेण्यातून त्याचीच पुनरावृत्ती होते आणि सावरण्याचा कालखंड निघून जातो. पवारांसाठी तो कालखंड संपला आहे; पण त्यांच्याच घरातील दुसरी व तिसरी पिढी राजकारणात धडपडते आहे आणि त्यांना साहेबांच्या चुकांपासून खूप काही शिकता येण्यासारखे असेल. अजितदादा वा सुप्रियाताई यांच्याकडे सूत्रे सोपवून साहेबांनी मार्गदर्शकाच्या भूमिकेत विराजमान होण्यानेही खूप मोठे योगदान काँग्रेस व राष्ट्रवादीला मिळू शकते. शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांनी उद्धवना कार्यकारी अध्यक्ष केले आणि बाजूला झाल्यावर दैनंदिन राजकारणात ढवळाढवळ केलेली नव्हती. भले काही काळ शिवसेना घुसमटली वा गडबडली; पण संधी मिळताच, मागल्या पाच वर्षांत शिवसेनेला नवी उभारी मिळवून देण्याइतके राजकीय डावपेच खेळण्यात पुढली पिढी यशस्वी झालीच ना? आपल्या हाती असलेली सूत्रे व अधिकारांचा मोह सोडण्याची हिंमत सर्वात मोठे धाडस असते, की साहेबांचा आपल्याच पुढल्या पिढीवरही विश्‍वास नाही? कधी काळी रुबाबात फिरणार्‍या सिंह, वाघाला केविलवाणा झालेला डिस्कव्हरी वा नॅट जिओ वाहिन्यांवर बघणार्‍यालाही त्रासदायक होते. कुठलीही लढाई अंतिम नसते आणि कुठलाही आरंभ नेहमीच यशस्वी नसतो, हे मानवी आयुष्यातले कायमचे सत्य आहे. सुज्ञास अधिक सांगणे न लगे!